على اصغر شميم
319
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
وزارت دربار اعظم در يك جمله و بهطور خلاصه مىتوان گفت كه هدف تمام تشكيلات و سازمانهاى رژيم استبدادى در هر كشور صيانت مقام سلطنت و استقرار نفوذ و سلطهى شاه و به عبارت ديگر وجود كشور و ملت و سازمانهاى كشورى و لشكرى براى شخص شاه و طفيل وجود او بوده و رژيم استبدادى ايران در دورهى قاجاريه نيز ، از اين قاعدهى كلى مستثنى نبوده است . فتحعلى شاه قفقازيه را به خاطر حفظ سلطنت و عباس ميرزا براى وليعهدى و سلطنت آيندهى خويش و محمد شاه هرات را ظاهرا به خاطر دوستى با بريتانيا و در باطن از ترس سقوط سلطنت خود از دست دادند و ناصر الدين شاه سراسر ايالات شمال شرقى ايران تا رود جيحون و افغانستان و بلوچستان را فداى مقام شامخ سلطنت خويش نمود تا چند صباحى بيشتر بر اريكهى سلطنت تكيه بزند . پادشاهان بزرگ صفويه چون اسمعيل اول و عباس اول و عباس دوم و همچنين نادر كريم خان زند و حتى آغا محمد خان مؤسس حكومت قاجاريه ، در نبردهاى دفاعى به منظور حفظ و حراست مرزهاى كشور و در جنگهاى تهاجمى براى بازستاندن مرزهاى از دست رفته ، شخصا شركت كردند اما فتحعلى شاه قاجار تا تبريز و احيانا كنار ارس جلوتر نرفت و ناصر الدين شاه در بحرانىترين و حساسترين مواقع كه نيروهاى نظامى و فشار ديپلماسى بريتانيا در فعاليت بودند ، از پايتخت خارج نشد . با توجه به آنچه بالاتر گفته شد ، مىتوان حدس زد كه وزارت دربار اعظم دورهى قاجاريه ، تا چه حد ارزش و اهميت داشته و تفصيل سازمانهاى آن وزارت تا چه پايه بوده است . پيش از آنكه به ذكر نمونهاى از تشكيلات وزارت دربار اعظم بپردازيم ، تذكر اين نكته را لازم مىدانيم كه عنوان وزارت ، همانطور كه خوانندگان مطلع مىدانند ، از عناوين دورههاى پيش از اسلام ايران بوده و در دستگاه خلافت اسلامى عرب نيز وارد شده و از آغاز قرن سوم هجرى كه حكومتهاى مستقل ايرانى در كشور ما بهوجود آمدهاند ، بار ديگر انتخاب وزير و سپردن كارهاى كشور به دست وزيران در ايران معمول گرديده و تا آغاز مشروطيت ادامه يافته است . اما نكتهى ديگر اين است كه در سازمان كشورى غالب حكومتهاى بعد از اسلام ايران ، هر سلطانى معمولا به يك وزير اكتفا مىكرده و اين وزيران برحسب لياقت و كفايت ذاتى خود ، جز در مورد اعلام جنگ و صلح كه مستقيما به شخص شاه مربوط بوده است ، زمام كليهى امور ادارى كشور را در دست داشتهاند و از ميان وزراى دورهى اسلامى ايران ، كسانى را مىشناسيم كه در زمان وزارت خود هم امور مملكت را به بهترين وجه اداره مىكردند و هم پادشاه متبوع